Profilaktyka nowotworowa – jak zmniejszyć ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy?

Choroby nowotworowe w Polsce to ogromny i wciąż narastający problem zdrowotny, ale także społeczny i ekonomiczny. Chociaż w dalszym ciągu są one drugą przyczyną zgonów w Polsce (po chorobach układu krążenia), szacuje się, że w trzeciej dekadzie XXI wieku proporcje te mogą zacząć się odwracać. W związku z tym prowadzone są liczne badania nad skutecznością terapii onkologicznych, ale także nad skuteczną profilaktyką nowotworową. Tę dzielimy na trzy rodzaje: pierwotną profilaktyką nowotworową, wtórną i trzeciorzędną, z czego naukowcy zgodnie wskazują, że priorytetowa jest pierwotna, która jednocześnie zmniejsza ryzyko zachorowania na chorobę onkologiczną, jak i zmniejsza ryzyko zgonu. Na czym polega profilaktyka nowotworowa i jak duże ma ona znaczenie dla naszego zdrowia i życia?

Choroby nowotworowe w Polsce – statystyki

Aby zrozumieć skalę problemu, należy przyjrzeć się statystykom dotyczących zachorowań na nowotwory w Polsce:

  • pod koniec drugiej dekady XXI wieku na 100 tysięcy osób aż u 440 zdiagnozowano nowotwór złośliwy
  • wraz z wiekiem ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy rośnie wykładniczo aż 10-krotnie co 20 lat życia
  • nowotwory złośliwe odpowiadają za 25% zgonów w Polsce
  • u osób najmłodszych (0-19 lat) nowotwory są przyczyną śmierci u około 7% osób, a u osób w przedziale wiekowym 20-44 lat stanowią przyczynę zgonu w 33%, z kolei w przedziale wiekowym 45-60 lat choroby nowotworowe stanowią aż 50% przyczyny zgonów
  • u 100 tysięcy osób rocznie diagnozowany jest nowotwór złośliwy
  • 1,17 mln osób żyje z chorobą nowotworową
  • nowotwór złośliwy jest przyczyną 25% zgonów w Polsce

Statystyki te są bardzo niepokojące, dlatego każdego roku wzrasta nacisk na edukację i wdrażanie profilaktyki nowotworowej.

Na jakich najważniejszych zasadach skupia się profilaktyka nowotworowa?

Chociaż badania dotyczące profilaktyki nowotworowej prowadzone są nieustannie, zwiększając zakres wiedzy u lekarzy oraz nas wszystkich, najważniejsze jej zasady zostały opublikowane już w 1987 r – Europejski Kodeks Walki z Rakiem wskazuje, że prowadząc zdrowy tryb życia możliwa jest poprawa ogólnego stanu zdrowia, a także zmniejszenia liczby zgonów u pacjentów onkologicznych.

W publikacji tej wymieniono najważniejsze czynniki zwiększonego ryzyka:

  • palenie tytoniu
  • dieta
  • wirusy
  • czynniki zawodowe
  • ryzykowne zachowania seksualne oraz dzietność
  • nadużywanie alkoholu
  • zanieczyszczenia środowiska

Ze swojej strony dodamy do tej listy brak aktywności fizycznej oraz nadwagę i otyłość, a także brak ochrony przeciwsłonecznej.

Profilaktyka nowotworowa – jak dieta zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwory i jak je zwiększa?

Zagadnienie zdrowej diety w profilaktyce nowotworowej można podzielić na dwie grupy – unikanie niezdrowych, kancerogennych produktów oraz spożywanie tych produktów, które zmniejszają ryzyko zachorowania na chorobę nowotworową.

Profilaktyka nowotworowa a unikanie produktów kancerogennych:

  • unikanie żywności przetworzona – bogatej w tłuszcze trans i cukry proste
  • ograniczanie cukrów prostych – nie tylko cukru białego, ale również syropu glukozo-fruktozowego
  • ograniczanie lub rezygnacja z czerwonego mięsa
  • ograniczanie tłuszczów zwierzęcych

Profilaktyka nowotworowa a spożywanie produktów spożywczych o antyrakowych właściwościach:

  • antyoksydanty – witaminy C i E, beta-karoten, polifenole, resweratrol, zwalczają wolne rodniki, które prowadzą do mutacji komórek; znajdziemy je głównie owocach i warzywach (jarmuż, szpinak, pomidory, brukselka, brokuły, marchew, aronia, borówka amerykańska, cytrusy, porzeczka, truskawka), a także kawa i herbata (głównie zielona)
  • produkty o właściwościach redukujących ryzyko rozwoju procesów kancerogennych – cebula, czosnek, cytrusy, warzywa kapustowate
  • produkty hamujące wzrost guzów – kurkuma, czosnek, cebula, pomidory, winogrona, zielona herbata
  • produkty hamujące proces rozwoju zmian nowotworowych (angiogenezy) – produkty z kwasem omega-3 ( tłuste ryby morskie i niektóre słodkowodne, olej rzepakowy, olej lniany, oliwa z oliwek, orzechy włoskie, brazylijskie oraz pistacje
  • błonnik – ogranicza wchłanianie się szkodliwych substancji

Dieta powinna być możliwie jak najbardziej urozmaicona (zbilansowana). Ponadto udowodniono, że ograniczenie tłuszczów w diecie do 20% skutecznie zmniejsza ryzyko zachorowania, a także ryzyko śmierci u osób walczących z chorobą nowotworową.

Profilaktyka nowotworowa a aktywność fizyczna i utrzymanie prawidłowej masy ciała

Utrzymanie prawidłowej masy ciała jest jednym z ważniejszych elementów profilaktyki nowotworowej. Osoby z nadwagą narażone są na raka jelita grubego aż o 15% bardziej niż osoby o prawidłowej masie ciała, a u osób z otyłością ryzyko to wzrasta do 32%. Nadwaga i otyłość zwiększają również ryzyko nowotworu trzustki, nerek czy przełyku.

Aktywność fizyczna oraz prawidłowa dieta pozwalają utrzymać prawidłową masę ciała (lub pozbyć się nadwagi bądź otyłości). Szacuje się, że już 3 treningi w tygodniu zmniejszają ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy o 33%. Natomiast rekomendowana dawka ruchu to 30-60 minut ruchu o średniej intensywności pięć razy w tygodniu. Zauważmy, że warto nie tylko uprawiać sporty, ale także ruszać się na co dzień – spacery, prace w ogródku, rekreacyjna jazda na rowerze znacząco poprawiają ogólny stan zdrowia, a spontaniczna aktywność fizyczna (NEAT) jest nieocenionym sposobem w walce z nadprogramowymi kilogramami.

Aktywność fizyczna w profilaktyce nowotworowej zajmuje wysokie miejsce. Dzieje się tak za sprawą redukcji stanów zapalnych w organizmie poprzez poprawę gospodarki insulinowej.

Profilaktyka nowotworowa a używki

Palenie tytoniu oraz bierne palenie tytoniu są jednym z głównych czynników zachorowania na raka płuc. Nałóg ten przyczynia się również do zwiększenia ryzyka nowotworów przełyku, gardła, krtani, zatok, żołądka i wątroby, a także dolnych dróg moczowych oraz piersi. Pamiętajmy, że bierne palenie również jest bardzo szkodliwe, dlatego należy unikać przebywania w zadymionych pomieszczeniach.

Alkohol podnosi ryzyko zachorowania na raka przełyku, jamy ustnej, tchawicy i piersi. Nadużywanie alkoholu zwiększa również u mężczyzn zachorowanie na raka jelita grubego. Dlatego należy ograniczać spożywanie alkoholu do małych ilości okazjonalnie lub całkowicie zrezygnować z picia alkoholu.

Profilaktyka nowotworowa a zakażenia i wirusy

Zakażenie wirusem HPV, do którego dochodzi podczas niebezpiecznych zachowań seksualnych, stanowi przyczynę zachorowań na raka macicy w niemal 100% przypadków. W przypadku raka odbytu jest to 90%, nowotworów jamy ustno-gardłowej 60% oraz raka sromu 40%. Dlatego tak ważne są szczepienia przeciwko wirusowi HPV, które dostępne są dla dzieci w wieku 11-12 oraz 13-18 lat. Ogromną rolę w profilaktyce nowotworowej odgrywa także edukacja seksualna – stosowanie prezerwatyw oraz rzadka zmiana partnerów seksualnych znacząco obniża ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy. Ponadto za choroby onkologiczne odpowiada również wirus zapalenia wątroby typu B, przeciw któremu stosuje się szczepienie, należące do pakietu obowiązkowych szczepień u noworodków. Osoby dorosłe, które nie przyjęły wcześniej szczepienia, również mogą się zaszczepić.

Inne elementy profilaktyki nowotworowej

Do innych elementów profilaktyki nowotworowej zaliczamy ochronę przeciwsłoneczną – przede wszystkim ochronę skóry poprzez stosowanie filtrów UV przez cały rok. Należy także kontrolować czas, w jakim się opalamy. Zaleca się także redukcję czynników zawodowych, które zwiększają ryzyko chorób nowotworowych, np. ekspozycję na metale ciężkie.

Ponadto w profilaktyce nowotworowej niezwykle ważne są badania – mammografia czy USG piersi, badania przesiewowe raka jelita grubego czy cytologia, a także badania krwi pozwalają wykryć nowotwory w początkowych ich stadiach, a nawet zmiany, które nie są groźne, a które mogą prowadzić do uzłośliwienia.

Chociaż uwarunkowania genetycznie również biorą znaczący udział w zachorowaniach na nowotwory złośliwe, profilaktyka nowotworowa skutecznie obniża ryzyko zachorowań oraz zgonów. Ponadto pokrywa się ona w dużym stopniu z profilaktyką innych chorób. Osoby, które przestrzegają kluczowych zasad profilaktyki nowotworowej (zdrowa dieta, aktywność fizyczna oraz niepalenie tytoniu) zmniejszają ryzyko zachorowania na nowotwory o 36%, ryzyko udaru mózgu o 50%, ryzyko zawału serca o 81% oraz ryzyko zachorowania na cukrzycę typu II aż o 93%, a swoje życie wydłużają średnio o 14 lat. Tym bardziej warto wprowadzić zmiany w życiu już teraz, poprawić jego jakość i zadbać o swoje zdrowie.